Geluk is hoop die uitkomt

Uit mijn pubertijd herinner ik mij de hoop dat ze mij zou kussen. Toen het na maanden van hopen echt gebeurde, leefde ik wekenlang in de hemel op aarde. Eraan terugdenken brengt de herinnering tot leven, als een sieraad uit mijn persoonlijke geschiedenis. Deze ervaring geeft mij zinnen die gaan over ervaringen zoals urenlang tongzoenen met het het liefste meisje.

Enkele weken geleden zag ik een directeur van een voetbalclub filosoferen, duidelijk bedoeld te imponeren. Hij zei: ‘Hoop is uitgestelde teleurstelling.’ Die zin hoorde ik tweemaal eerder. Een keer bij RTL-Z en een keer bij BNN. 

In een essay over het opgeven van de hoop, las ik de voorspelling dat volgende generaties er minder goed vanaf zullen komen als onze generatie, om vervolgens een gedachte over toekomstloos optimisme te introduceren: optimisme zonder hoop. Volgens de schrijver is hoop gericht op de toekomst. Hoop heeft volgens mij niets van doen met het verleden, nog met de toekomst. Mijn puberale hoop ging over innig tongzoenen, een tijdloze bezigheid. 

Wat een puinhoop. Cynisme ontstaat niet uit intellectuele overtuiging, maar uit teleurstelling. In de essay hangt de schrijver spreekwoordelijk met zijn nagels aan de rand van de klif van de duurzaamheid en ziet de schepping langzaam met zekerheid imploderen. Vervolgens raadt hij de lezer aan om (kort gezegd) zich te blijven vermaken met de schoonheid van diezelfde schepping, terwijl we wanhopig zingend onze ondergang tegemoet gaan. Een beetje zoals het doorspelende strijkorkestje op de zinkende Titanic. 

Ons verleden zit vol met teleurstellingen. Het is de toekomst die het bange hart angst aanjaagt. Leven in het heden met optimisme als copingmechanisme voor hopeloosheid verhult feitelijk de angst voor de toekomst die zit opgeslagen in het gekwetste hart dat is blijven hangen in een verleden van roemloze ervaringen, zoals bedrog of verraad. De schrijver projecteert in werkelijkheid het sippe aangezicht van het jongetje met de rode lantaarn, die niet werd gekust, omdat hij maar bleef volhouden dat niet te willen.

Cynisme is onverwerkte teleurstelling eindigend in een wereldbeeld. Een cynisch iemand zegt: ‘De wereld is zoals ze is en mensen zijn zoals ze zijn en illusies koester ik niet meer.’ Dat klinkt misschien wijs, maar achter deze woorden gaat iemand schuil die zich harnaste tegen de mogelijkheid van nieuw verlies. Cynisme is geen helderheid van geest, het is een verdedigingsstrategie van een ziel die pijn heeft gekend en zweert die nooit meer los te laten. Het doet me denken aan Sartre die schreef: ‘het is geen tragedie het is komedie’. Het opgeven van de hoop is hopeloosheid. Het idee dat je met het opgeven van de hoop de hopeloosheid uitbant bestaat niet.

Iemand die de hoop heeft opgegeven heeft doorgaans moeite met de werkelijkheid of met verandering. Verandering voltrekt zich met de acceptatie van de nieuwe situatie. Met nostalgie in het verleden blijven hangen signaleert hopeloosheid. De cynische mens doet dat om zichzelf te beschermen tegen teleurstellingen. In werkelijkheid is het een verlangen van het ego dat bescherming zoekt tegen nieuwe teleurstellingen en zich daarom met cynisme onkwetsbaar maakt. Cynisme is geen helderheid van geest, het is het signaal van de verslagenheid. Het leven brengt nu eenmaal pijn met zich mee en het is de pijn die ons voedt om te groeien. Het uit de weg gaan van die pijn, zet het leven stil met onkwetsbaarheid als gevolg. Maar diezelfde onkwetsbaarheid verwoest mensenlevens, omdat de muur van cynisme de mens niet-ontvankelijk maakt. Niet ontvankelijk zijn voor hoop betekent niet ontvankelijk zijn voor liefde, niet voor vriendschap en niet voor gemeenschap. Cynisme bedeelt je de eenzaamheid.

De littekens op de ziel zijn het bewijs van een leven dat helemaal geleefd is.