Kijken
Vlak na de Tweede Wereldoorlog, in 1949, beschilderde Karel Appel een muur in de kantine van het Amsterdamse stadhuis. Hij betitelde het kunstwerk met ‘Vragende kinderen.’ Het werk heeft zijn kenmerkende stijl, met verwrongen figuren en felle kleuren. Het overheidspersoneel destijds klaagde. Vervolgens werd de muur behangen en de muurschildering bleef lange tijd onzichtbaar. Na de oorlog wilde Nederland vooruit. De oorlogsellende achter zich laten. Opruimen. Bouwen. Karel Appel bracht de kinderen met honger in beeld. Hij zag het wel en bracht in beeld wat voor iedereen zichtbaar was, maar onbesproken bleef.
Dit is wat een goede kunstenaar doet. Het is een vakbekwaam iemand die ons toont wat de werkelijkheid gebiedt te zien in het heden. Van de kijker vraagt dat aandacht en tijd. Aandacht en tijd zijn de grote geschenken van deze tijd. De Franse filosofe Simone Weil (1909 – 1943) schreef dat aandacht de zeldzaamste en zuiverste vorm van vrijgevigheid is. Dat onzichtbaar gehouden heden krijgt van de kunstenaar tijd en aandacht, alvorens het talent de ruimte krijgt. De kunstenaar laat ons zien en horen wat de passanten, de drommen, wij gewone stervelingen, niet zien en niet horen.
Vakmanschap is een voorwaarde. Wie schildert beheerst verf en doek. Wie op een podium staat beheerst stem, lichaam of instrument. Veel werk is technisch goed, maar vertelt weinig. Het is het talent van de kunstenaar dat aan dat vakmanschap zeggingskracht geeft, wanneer het iets draagt dat door de kunstenaar gezien is in het heden. Wanneer het schuurt en confronteert willen we er misschien niet aan, maar dat wil niet zeggen dat het er niet is.
De kracht van een kunstwerk zit in het vermogen van de kunstenaar om te kijken. Het begint bij wat hij of zij werkelijk ziet en zoekt daarna de vorm. Of het nu gaat om een schilderij, een lied, een monoloog, een dans, een beeld: de vorm geeft beeld en geluid aan wat er door de kunstenaar gezien is. Zo vlak na de oorlog liet Karel Appel hongerende kinderen terechtkomen op een muur in een kantine vol ambtenaren. Dat zal ongemakkelijk zijn geweest zo bij de lunch.
We leven in een wereld die op extreem hoge snelheid transformeert. Het oude houdt op te bestaan, terwijl het nieuwe nog tot stand moet komen. We kalibreren onszelf iedere dag op een nieuwe wereld. Apps maken in enkele seconden een beeld waar een kunstenaar vroeger weken over deed.
Wie de tijd stilzet en kijkt, kan het zien. Mensen die om de paar seconden hun telefoon oppakken en openen, hunkerend naar een beeld of geluid omwille van dopamine. Op weg naar haar werk ziet een moeder een kind via een scherm, een omarming is er niet. Iemand met duizenden volgers, heeft niemand om te bellen. Er is meer beeld en geluid dan ooit, maar écht kijken omwille van wat er werkelijk toe doet, dat doen we bijna niet meer. De kunstenaar die toont wat schuurt, slaan we liever over en dat blijft dan verder buiten de algoritmes. Wat er werkelijk is, blijft ongezegd, niet-betiteld.
Een kunstenaar die goed gekeken heeft doet iets met de kijker, omdat hij laat zien wat tot dat moment buiten beeld is gebleven. Je herkent iets wat je zelf al half wist. Je voelt je betrapt, of juist gezien. Dat zet jou niet alleen aan om anders te kijken naar de straat waarin je loopt, maar ook in je kijken naar de buren en uiteindelijk in het kijken naar jezelf. Wat is dan waarheid? Breek de spiegel van jouw werkelijkheid. Daardoor raak je op jezelf aangewezen en dat kan misschien even lastig zijn, maar wanneer je stilstaat en kijkt krijg je met een beetje geluk te zien wat zich wil tonen. Daarna kan het echte leven beginnen.
LEES MEER VAN

