Veerkracht en vindingrijkheid

Het is het jaar 2026. Laten we de tijd niet vergeten, want transformatie heeft tijd nodig. Tijdens transformatie voltrekt zich een diepgaande omvorming.

Antropoloog Jitske Kramer en haar echtgenoot cabaretier Dolf Jansen doen dankbaar werk door een oud begrip ‘liminaliteit’ af te stoffen en uit te leggen. Liminaliteit is een overgangsperiode tussen het verleden en de toekomst. We laten het oude los, we transformeren en we integreren. Het zijn veranderingen temidden van het onveranderlijke.

Antropologen bestuderen cultuur, sociale structuur en betekenis. Ze kijken wel naar hoe mensen de dingen onderscheiden, maar het onderscheid zelf, dat maken ze niet. Onderzoekers zoals Van Gennep en Turner beschreven een religieuze gids die het volk door de veranderingsfase heen leidt. Waaijman beschreef dat spiritualiteit de kern van het menselijk bestaan raakt. De verhouding tot het absolute.

Een crisis is een moment van Waarheid. Op het moment dat we stilgezet worden en erachter komen dat de toekomst anders zal zijn, staat alles op zijn kop. Dat kan gebeuren in iemands persoonlijk leven, maar net zo goed in een gemeenschap of een land. Tijdens een crisis ontstaat dikwijls een keuze. Niet kiezen is meestal een nieuwe crisis in de maak.

Juist tijdens liminaliteit ontstaat de ruimte voor nieuwe inzichten en nieuwe leiders. Het is een tijd waarin mensen morrellen aan geldende opvattingen, breken met oude regels en grenzen overschrijden, wat voorheen als ondenkbaar werd geacht. Liminaliteit is een tijd waarin nieuwe sporen ontstaan om te ontdekken. Nieuwe wegen openen zich wanneer we ze betreden. Nieuwe wegen ontvouwen zich wanneer we ze gaan.

Patroonherkenning is een signaal van intelligentie en tegelijkertijd een verraderlijke valkuil. De patronen die we denken te zien in onze geschiedenis, willen we uittekenen op de toekomst. Dat zet ons klem. Het houdt verandering tegen. Het zijn dus niet de coaches en de consultants die ons kunnen helpen, want zij hebben alleen maar kennis van het oude.

Destructie dient het nieuwe, maar hoe we de verandering zelf doormaken, is bepalend. De pijn van verandering zijn grenservaringen die zowel kunnen verbitteren als uitzuiveren. De verliezen kunnen ons onthechten of louteren. In de tijd tussen het oude en het nieuwe, de tussentijd, daar hebben de valse profeten, de trollen, de verkeerde leiders kansen voor hun oplossingen, voor problemen die er amper toe doen, maar groot gemaakt worden om volgers te trekken. In de liminale fase verdwalen we makkelijk in ons verlangen naar veiligheid en juist daar ligt de opening voor uitbuiting door valse profeten en verkeerde leiders. Ons vermogen tot omkeren begint met het uit elkaar halen van feit en fictie. Het onvermogen om te keren, doet ons doemen.

Verandering is niet altijd even makkelijk, maar we hebben de kans om onszelf opnieuw uit te vinden. Juist daar, wanneer we met oprechte belangstelling en met plezierige nieuwsgierigheid niet alleen de toekomst, maar vooral elkaar tegemoet treden, daar bouwen we aan onze veerkracht en daar bouwen we aan onze vindingrijkheid. Leiderschap tijdens liminaliteit vraagt om moed, verbinding en creatie.

Moed ontstaat wanneer je iemand naast je hebt die in je gelooft. Dat hebben we nodig wanneer we op zoek zijn naar de ziel van ons bestaan, want dat is waar het bij liminaliteit écht over gaat. Het is de geestelijk leider die zich heeft ontwikkeld van geloven, naar weten, naar het niet-weten, die ons de weg kan wijzen. Die geestelijk leider is ervaren in het vinden van de weg, op de tast, met het vertrouwen dat de weg zelf zich zal ontvouwen onder zijn voeten, bij iedere stap die hij zet. De priesters zetten stappen vooruit vanuit nederigheid. Het is juist die nederigheid die hen toegang geeft tot de wijsheid. Zij weten hoe het werkt, daar in dat gebied waar woorden tekortschieten en de dingen onbeschrijflijk worden. Dat is de mystiek, een fenomeen dat al duizenden jaren wordt bestudeerd. Daarin werd duidelijk dat de novice de angst draagt, terwijl de priester begeleidt. Niemand valt af, omdat niemand alleen staat.

Die nieuwe tijd, ze is er al. Ze werd gezaaid in het verleden. Het is niet de nieuwe tijd die tekortschiet, het gaat om ons, om wij mensen, die moeite hebben met verandering en met het nieuwe. Het is onze veerkracht, gelouterd door verlies, die ons vooruit helpt en het is onze vindingrijkheid die de weg vindt door hem te gaan. Al lijken verdwaald, we zijn zeker niet verloren.